„Copyleft” to jedna z podstawowych instytucji prawa wolnego oprogramowania, niezwykle innowacyjna i kontrowersyjna zarazem. Nie da się przecież ukryć, że jej istotą jest „wywrócenie prawa autorskiego na lewą stronę” i umożliwienie szerokiego dostępu publicznego do twórczości, nad którą prawo to ustanawia daleko idącą prywatną kontrolę. Co ciekawe, wbrew mylącej nazwie (po polsku „lewo autorskie”), polega ona na wykorzystaniu uprawnień twórcy przysługujących mu właśnie z mocy prawa autorskiego. Innymi słowy – bez prawa autorskiego nie byłoby możliwe istnienie „copyleft”, choć z drugiej strony wydaje się, że gdyby monopole autorskie zostały zniesione, to „copyleft” straciłoby sens. Istotne jest zatem zrozumienie, że instytucja ta znajduje się pomiędzy domeną publiczną a pełnym autorskim monopolem.

W techniczno-prawnym sensie „copyleft” to postanowienie umowne nakazujące licencjobiorcy opatrywanie taką samą licencją jego twórczości pozostającej w określonym związku z licencjonowanym mu programem. Licencje wolnego oprogramowania zawierają klauzule „copyleft” o różnym zakresie, od historycznie pierwszej i najszerszej GNU GPL, poprzez złagodzone formy w licencjach takich jak MPL, aż do licencji BSD, która w ogóle nie zawiera takiej klauzuli.

Kontrowersje wynikają z tego, że nie do końca wiadomo jaki dokładnie związek programu oryginalnego i programu licencjobiorcy powoduje objęcie tego drugiego zakresem „copyleft”. Wątpliwości wywołane są między innymi przez nieostre zakresy instytucji prawa autorskiego, ogólne sformułowania licencji, a wreszcie przez niejednokrotnie dalece skomplikowane stany faktyczne. Żywo na ten temat dyskutują nie tylko prawnicy, ale i sami hakerzy – dzięki czemu kształtują się „zwyczaje przyjęte w obrocie”.

Niestety, „copyleft” przyczyniło się do powstania kolejnej fali nieporozumień związanych z wolnym oprogramowaniem. Do dotychczasowych błędnych skojarzeń z „free beer”, komunizmem i anarchizmem doszedł „wirus copyleft”. To obrazowe porównanie służy niektórym do forsowania tezy, że wolne oprogramowanie „zaraża” własność intelektualną użytkownika i powoduje jego praktyczne wywłaszczenie. Nie jest celem niniejszego felietonu rozstrzyganie prawdziwości powyższego twierdzenia, lecz wydaje się ono znacznie przesadzone po nawet pobieżnej analizie przepisów prawa autorskiego oraz postanowień modelowych licencji wolnego oprogramowania. W każdej plotce jest jednak ziarno prawdy, a przedsiębiorcy rozumiejący procesy gospodarki społeczeństwa informatycznego wiedzą, że „copyleft” to bardzo przydatny instrument w walce z konkurencją.

Mimo wszystko jednak bardziej poprawne byłoby tu określenie „promocja wolnej konkurencji”. O ile bowiem tradycyjne klauzule „grant-back” służą zwykle temu, aby to licencjodawca oryginału korzystał z ulepszeń produkowanych przez licencjobiorców, to „copyleft” udziela dostępu do tych ulepszeń wszystkim. Oznacza to, że ktokolwiek stworzy produkt lepszy od oryginału nie może zyskać trwałej konkurencyjnej przewagi nad innymi, gdyż „copyleft” wyłącza monopol autorski mu przysługujący. W tym szaleństwie jest metoda, gdyż to całkowite równouprawnienie na rynku produktu powoduje, a może nawet umożliwia, konkurencyjną walkę na rynku usług. Ponadto, często producent oryginału udostępnionego jako wolne oprogramowanie może nawet zachować swoją pozycję na rynku produktu, głównie z uwagi na przewagę pierwszeństwa. Co więcej, producenci w ogóle nie zainteresowani konkurencją na rynku produktu, a którzy opanowali niszę na rynku usług mogą wręcz zrezygnować z zawierania w licencjach swoich programów klauzul „copyleft”. Potwierdzeniem tej ostatniej tezy jest wspaniały rozwój systemów BSD, których ulepszenia mogą być przecież do woli prywatyzowane (zawłaszczane).

Wracając jednak do medycznych skojarzeń z „copyleft”, wydaje się wobec powyższego, że zamiast określenia „wirus”, należałoby tu mówić raczej o „szczepionce” umożliwiającej walkę z chorobą, na którą rynek oprogramowania jest szczególnie podatny – monopolem. Zwykle, działanie efektów sieciowych na tym rynku, spowodowane uwarunkowaniami technicznymi, w tym wymogami kompatybilności, w połączeniu z ochroną prawa własności intelektualnej daje producentowi popularnego produktu możliwość całkowitego opanowania strony podażowej i nie pozostawia konkurencji dużego pola do manewru. Oczywiście nie jest źle, gdy wszyscy użytkownicy korzystają z jednego rozwiązania, które staje się standardem. Gorzej, jeżeli standard ten jest kontrolowany i dostarczany przez jeden podmiot, chyba niezależnie od tego, czy jest to podmiot prywatny, czy państwowy.

Szczepionka „copyleft” działa następująco. Nie przeszkadza ona w wykształcaniu się rozwiązań (programów, protokołów itp.), które stają się standardami i w związku z tym, ostatecznie, są jedynymi dostępnymi narzędziami. Wręcz, dzięki nakazowi „grant-back” do rozwoju takich standardów może dochodzić nawet szybciej. Jednak ten sam nakaz powoduje, że „copyleft” daje każdemu możliwość występowania jako dostawca rozwiązań, które w innym przypadku zostałyby zmonopolizowane. Jest tak dlatego, że beneficjentem nakazu „grant-back” w klauzulach „copyleft” ustanowiono wszystkich użytkowników, a nie jakąkolwiek jednostkę.

Ale – zdaniem mojego znajomego informatyka – „po co to wszystko, skoro BSD i tak lepsze?”