W bardzo ciekawym artykule opublikowanym właśnie przez Rzeczpospolitą, Konrad Osajda rozpoczął polską dyskusję na temat tworzenia produktów prawniczych lub prawa w ogóle na zasadzie wolnej i otwartej współpracy, na wzór ruchu wolnego oprogramowania. Wskazuje on, że najlepiej do tego nadaje się (1) rynek „szablonów aktów używanych w codziennej praktyce prawniczej, jak wzory umów, pełnomocnictw, testamentu itd.” Wymienia on także dwa inne obszary: (2) ustawodawstwo i orzecznictwo, oraz (3) artykuły, podręczniki itd. (czyli meta-prawo).

Moim skromnym zdaniem wolna i otwarta współpraca obecna jest w prawie od początków istnienia ustroju demokratycznego. Zgodnie z jedną z konstytucyjnych zasad, kod źródłowy prawa jest publicznie i nieodpłatnie dostępny, i chyba nikomu obecnie nie przychodzi do głowy, że mogłoby być inaczej. Każdy może włączyć się do współpracy, choć akurat kryteria doboru osób do tworzenia prawa różnią się od wypracowanych przez hakerów zasad udzielania dostępu do repozytoriów kodu. Ale już na pewno żaden obywatel nie może być ograniczony w swojej wolności korzystania z prawa. Osoba, która chce wykorzystać do własnej działalności konkretny produkt prawny może uruchomić go samodzielnie, korzystając ze źródeł ustaw takich jak kodeks cywilny. Jednak przy bardziej skomplikowanych przedsięwzięciach może to przypominać własnoręczne konfigurowanie systemu GNU/Linux, co zwykle przerasta laików. Z pomocą przychodzą tu doświadczeni prawnicy, znajdujący powołanie i przyjemność w analizowaniu kodu oraz takiej jego konfiguracji, aby w wersji wykonywalnej działał bez zarzutu.

Dalszych analogii dostarcza obserwacja działania władzy sądowniczej, a zwłaszcza precedensowego systemu państw anglosaskich. Norma prawna stworzona przez jeden z sądów staje się dostępna dla innych sądów wraz z uzasadnieniem, czyli swoistą instrukcją instalacji. Kolejne sądy mogą zatem wykorzystać normy już istniejące przy tworzeniu rozwiązań swoich spraw, co jest porównywalne do „code reuse”. Tworząc kolejną normę, umiejscawiają ją w relacji do norm już istniejących co oznacza, że funkcjonuje tu mechanizm podobny do „copyleft”. Instancyjność sądownictwa i zasady rządzące uznawaniem orzeczeń wyższych instancji przypominają hierarchię developerów potwierdzoną zróżnicowaniem praw zapisu repozytoriów kodu.

Z przyjemnością zauważyłem, że tworzenie prawa na zasadzie open source umożliwił właśnie polski rząd, wraz z uruchomieniem przez Ministerstwo Finansów podatkowego wiki. Inicjatywa ta zasługuje na uznanie tym bardziej, że została wprowadzona w oparciu o wolne oprogramowanie Mediawiki. Ciekawie wygląda też zamieszczona tam klauzula “zrzeczenia się odpowiedzialności“.

Osajda skupia jednak swoją uwagę na możliwości otwarcia produkcji usług prawniczych, choć owszem przyznaje, że na zasadzie wolnej i otwartej współpracy można tworzyć samo prawo. Istotnie, otwarcie usług prawniczych jest w zasadzie logiczną konsekwencją otwartości samego systemu prawa tak, jak stworzenie kompletnego wolnego systemu GNU doprowadzi zdaniem Stallmana do powstania platformy dla konkurencji na wyższym poziomie. Osajda podnosi, że w chwili obecnej rynek produktów prawniczych jest zmonopolizowany przez wydawnictwa prawnicze (których oferta jest niezindywidualizowana) oraz kancelarie (które zazdrośnie strzegą opracowywanych przez siebie zindywidualizowanych usług prawniczych). Co prawda trudno mi dopatrzyć się na tym rynku monopolu, ale istotą sprawy jest, czy rzeczywiście realne jest powstawanie takich produktów w podobny sposób jak powstaje wolne oprogramowanie.

Praktyka dowodzi, że tak, a przykłady można znaleźć nie tylko w anglojęzycznym Internecie. W polskiej rzeczywistości funkcjonuje kilka forów internetowych, gdzie zainteresowani mogą uzyskać odpowiedzi na stawiane przez siebie problemy prawne, a nawet pobrać wzory umów. Pojawia się jednak pytanie o odpowiedzialność prawną samych odpowiadających, jak też i twórców takich serwisów (być może warto na tę okoliczność opracować specjalną wersję licencji Creative Commons - „usługi prawnicze”). W dalszej kolejności trzeba poddać analizie kwestię uprawnień do wykonywania zawodów prawniczych, choć jest to tu znacznie mniej istotne.

Warto w tym momencie przypomnieć o istnieniu rozmaitych studenckich poradni lub klinik prawa działających przy wydziałach prawa wielu polskich uniwersytetów, których działalność polega na świadczeniu nieodpłatnej pomocy prawnej pod czujnym okiem pracowników naukowych. Być może warto by było zastanowić się nad opublikowaniem w Internecie ogromnej ilości porad prawnych i pism przygotowywanych przez tych studentów, oczywiście po ich uprzedniej anonimizacji. W międzyczasie, studenci należący do klinik prawa mogliby po prostu powołać wspólne wiki, na którym wymienialiby się co ciekawszymi (lub wręcz przeciwnie, co bardziej niewdzięcznymi) problemami, z którymi spotykają się wkraczając na pełną przygód ścieżkę prawniczego hakerstwa. (Zgodnie z RFC 1392, haker to osoba lubiąca dogłębnie poznać działanie systemu.)