30 listopada miałem przyjemność poprowadzić spotkanie Koła Naukowego Własności Intelektualnej WPiA UW pod tajemniczym tytułem: “0ZZ, DRM i CC - trójkąt bermudzki prawa autorskiego”. Wspólnie ze studentami najlepszego w Polsce wydziału prawa zastanawialiśmy się jak regulować obrót dobrami niematerialnymi.

Podstawą naszych rozważań były ekonomiczne uwarunkowania dóbr niematerialnych. Otóż przedmioty “praw własności intelektualnej”, a w szczególności utwory prawa autorskiego wykazują wiele cech tzw. dóbr publicznych, co przejawia się w dużym stopniu non-excludability i non-rivalness tych dóbr (co na polski tłumaczę jako dostępność podmiotowa i przedmiotowa). W największym skrócie naturalną cechą utworów jest to, że są łatwo dostępne dla każdego, kto chciałby z nich skorzystać, a korzystanie z jednego utworu przez wiele osób na raz nie zmniejsza ich przydatności i jakości. Jest to ewidentna różnica w porównaniu do rzeczy materialnych, które stosunkowo łatwo zabrać i ochronić przed dostępem “gapowiczów”. Ponadto, korzystanie na raz z rzeczy materialnej przez wiele osób istotnie zmniejsza korzyści tych osób z takiej rzeczy.

Kolejną istotną cechą dóbr niematerialnych jest łatwość generowania tzw. pozytywnych efektów zewnętrznych. Oznacza to, że decyzja o opublikowaniu utworu powoduje istotne korzyści społeczne, lecz bez dodatkowych mechanizmów niemożliwe jest zinternalizowanie ich wszystkich przez samego publikującego (np. poprzez pobieranie opłat od każdego korzystającego).

Na tym tle dość dobrze widać ekonomiczne konsekwencje samego prawa autorskiego oraz trzech elementów “trójkąta”: (1) organizacji zbiorowego zarządzania, (2) zabezpieczeń technicznych, oraz (3) wolnych licencji, takich jak licencje Creative Commons. Otóż prawo autorskie, ustanawiając wyłączne prawa do korzystania i rozporządzania utworem na wszystkich polach eksploatacji minimalizuje dostępność przedmiotową i podmiotową wynikającą z samej natury dóbr niematerialnych. Pozwala ono również beneficjentom monopolu autorskiego internalizować znaczną część pozytywnych efektów zewnętrznych generowanych przez te dobra.

Dalej, OZZ poprzez agregację praw doprowadzają do stworzenia istotnej siły po stronie podaży (np. w Polsce ZAiKS kontroluje podobno 90% rynku utworów muzycznych), przez co egzekucja prawa autorskiego staje się znacznie ułatwiona. W ten sposób OZZ wspomagają opisany powyżej wpływ prawa autorskiego na ekonomiczne cechy dóbr niematerialnych. Jest tak tym bardziej, jeżeli wziąć pod uwagę rozmaite rozwiązania prawne wzmacniające pozycję OZZ. Będą to np. minimalne ceny w postaci tabel wynagrodzeń, domniemanie reprezentacji z art. 105 pr. aut. Istotne znaczenie ma tu również praktyka działania OZZ, które potrafią wykorzystać swoją pozycję dominującą w celu zarówno powiększania zarządzanego przez siebie portfela praw, jak i wykorzystania powstałej w ten sposób siły rynkowej wobec użytkowników.

DRM z kolei oddziałują bezpośrednio na naturę dóbr niematerialnych. Sprawiają, że stają się one dobrami prywatnymi, gdyż korzystanie z utworów zabezpieczonych nie jest możliwe przez kogokolwiek, a już na pewno nie przez wiele osób na raz. DRM, podobnie jak OZZ, wspomagają procesy prowadzące do uzyskania pozycji dominującej na rynku. O ile jednak - przynajmniej w teorii - działalność OZZ polega po prostu na wykonywaniu praw autorskich, to DRM prowadzą w zasadzie do zastąpienia tych praw brutalną siłą stanu faktycznego.

Zarówno OZZ, jak i DRM oparte są na założeniu, że publiczny charakter dóbr niematerialnych i generowane przez nie efekty zewnętrzne należy minimalizować. Kolejny element “trójkąta bermudzkiego” - wolne licencje - oparte są na założeniu przeciwnym. Otóż licencjodawcy licencji Creative Commons lub licencji wolnego oprogramowania nie są zainteresowani maksymalnie skuteczną egzekucją uprawnienia do wyłącznej kontroli nad korzystaniem i rozporządzaniem dobrami niematerialnymi wynikającego z prawa autorskiego. Nie dążą oni także do osiągnięcia pozycji dominującej i maksymalnego kontrolowania wykorzystania ich własności intelektualnej przez użytkowników.

Po moim referacie, którego treść streszczam powyżej, miała miejsce ożywiona dyskusja na temat wszystkich trzech elementów “trójkąta bermudzkiego”. Próbowaliśmy odpowiedzieć na następujące pytania: Czy OZZ, DRM i CC wzajemnie się wykluczają? Czy OZZ zarządzałyby utworami powierzonymi im na zasadach CC? Czy DRM może zastąpić OZZ? Czy CC potrzebuje DRM? Czy istnieje optymalny model regulacji obrotu dobrami materialnymi? Czyje interesy (twórców, producentów, wydawców, OZZ, czy użytkowników) należy uwzględnić przy kształtowaniu tego modelu?